Zlín de stad van Bata en schoenen

De industriële erfenis van Tomáš Baťa

Het industriële aanzien van Zlín is grotendeels te danken aan de baanbrekende zakenman Tomáš Baťa, die in de eerste drie decennia van de 20e eeuw zijn schoenenimperium opbouwde. De blokvormige huizen opgetrokken uit rode bakstenen geven de indruk van een Amerikaanse industriestad zoals Detroit.

En dat is geen toeval. Tomáš Baťa bouwde de fabrieksgebouwen volgens bouwplannen die hij uit Amerika had meegenomen. De meeste fabrieksgebouwen zijn tegenwoordig niet meer in de originele staat. Dat komt omdat Zlín in 1944 werd gebombardeerd en gebouwen zwaar beschadigd raakten. Sommige moesten daarom worden afgebroken en er werden nieuwe gebouwen neergezet die wel op de oude gebouwen lijken maar niet precies hetzelfde zijn.

Bata wolkenkrabber 21

Aan Trida Tomase Bati 21 staat het voormalige hoofdkantoor van het Bata concern, een combinatie van functionalistische architectuur en de nieuwste technologie: airconditioning, buizenpost, Siemens telefooncentrale, paternosterliften en kantoortuinen. Met 72 meter was dit het hoogste gebouw in Europa. Het is nu een overheidsgebouw. Het meest opvallende onderdeel van dit gebouw is de kantoorlift van Bata.

Bezoek aan Bata wolkenkraber 21

Loop het gebouw binnen, er zijn geen aanwijsbordjes. Neem de lift naar beneden naar de 2e verdieping. Loop rechtdoor en dan links aanhouden en je komt bij de kantoorlift. Ga dan naar de 8e verdieping voor de geschiedenis van Bata in het Engels en Tsjechisch.

Doordeweeks is de unieke paternosterlift in bedrijf, met 30 cabines en een hoogte van 58,5 meter is dit de langste nog werkende paternosterlift van Tsjechië. Vervolgens ga je naar de 16e en bovenste vedieping voor een grandioos uitzicht over Zlin met een keurig gerangschikt raster van fabrieksgebouwen en huizen. Hier is ook het Jamai cafe.

De kantoorlift

De kantoorlift 6 bij 6 meter, hetzelfde formaat als een goederenlift. Het is een volledig gemeubileerd kantoor voor de baas zodat hij op elke verdieping een kantoor heeft. De inrichting is eenvoudig met een bureau, vitrines met schoenen en een wastafeltje met stromend water.

Er waren twee containers een met schoon water dat geregeld bijgevuld werd en een met vuil water. Ook waren er twee telefoons, één voor lokale en één voor internationale gesprekken; plus aparte verlichting en airconditioning.

Het liftkantoor was zo ontworpen dat de directeur via een automatische deur elke verdieping kon betreden of via de radio met de werknemers kon spreken.

De fabrieksgebouwen

Achter het hoofdgebouw stonden zo’n veertig Bata fabrieksgebouwen die in de Tweede Wereldoorlog grotendeels verwoest werden. Deze gebouwen hadden betonnen pilaren en bakstenen gevels. Corbusier, de vader van functionalistiche architectuur en stadsplanning, was razend enthousiast tijdens zijn bezoek in 1939 aan Zlin: de eerste functionalistisch stad ter wereld.

Het schoenenmuseum

Naast het hoofdgebouw bevindt zich nu een schoenenmuseum met Bata promotie- en productiefilmpjes. De uitgebreide collectie schetst de evolutie van schoenen vanaf de vroege Tsjechische geschiedenis tot nu. De oudste originelen dateren uit de 17e eeuw, te zien zijn replica's van historische Tsjechische figuren (met schoenen) zoals Koning Wenceslas en Bedřich Smetana.

Het grootste deel van de collectie is gewijd aan Baťa's eigen productie en toont de ontwikkeling van het bedrijf vanaf de oprichting in 1894 tot aan de nationalisatie in 1945. Deze tentoonstelling biedt inzicht in een van de meest spraakmakende merken van Tsjechië.

Namesti T.G. Masaryk en omgeving

Tegenover het hoofdgebouw, aan het T.G. Masarykplein (vroeger Plein van de Arbeid), liggen de grote bioscoop met plaats voor tweeduizend bezoekers. Aan dit plein waren gezellenhuizen voor jonge alleenstaande Bata werkers. Een ervan is nu het Garni Hotel.

Voormalig Hotel Moskva

Het Interhotel Zlín, voorheen Hotel Moskva of het Social House, werd gebouwd in opdracht van Tomas Bata. Het was bestemd voor zakenreizigers, klanten, leveranciers en toeristen die naar Zlín kwamen. Het staat op náměstí Práce (Arbeidersplein}, dat diende als het commerciële en sociale centrum van de stad. Het had een capaciteit van 700 bedden ingericht in moderne Amerikaanse stijl. Nu heeft het hotel 131 kamers die er uit zien zoals in de meeste hotels, strak, comfortabel en praktisch. Er zijn vier restuarants en rwee cafe's. Ook is er een kegelbaan, een casino en indoor 
tenniscourt.

Het Info point Bata housing

Het info point is op Nad Ovčírnou II 1295. Hier zie je een film over de Zlín-fabrieken en omgeving. Op wandpanelen zie je hoeveel arbeiders naar Zlín kwamen, hoeveel huizen er gebouwd moesten worden en wie er woonden en werkten.

Een smalle gang leidt naar een ouderwetse keuken en woonkamer. Boven is de permanente tentoonstelling: 'The Bata Home: Zlín’s Verdwenen Architectonische Elementen'. Hier bekijk je interieurs van oude huizen, foto's, bouwplannen en maquettes. Ze tonen hoe de huisvesting zich ontwikkelde naarmate er meer fabrieksarbeiders arriveerden.

Er zijn ook documenten van elk huis en informatie over de arbeiders die er woonden, inclusief hun familiegevens. Ook zijn er inspectieverslagen en documenten over villa's in de omgeving.

De tentoonstelling geeft een goed beeld van hoe de stad veranderde en en zich uitbreidde na de komst van de Bata fabrieken.

Bata en de Tweede Wereldoorlog

In 1939, toen Bohemen en Moravië door nazi-Duitsland werden geannexeerd, onderhandeld Baťa met de Duitse autoriteiten om te voorkomen dat de zeggenschap over zijn bedrijf zou worden overgenomen.

Tijdens de Duitse bezetting

Helaas tevergeefs. Hij vertrok naar de Verenigde Staten. In 1941 werd hij op de zwarte lijst geplaatst omdat hij onderhandelingen met de nazi's was begonnen en werd opnieuw verbannen, waarna hij zich uiteindelijk in Brazilië vestigde. Daar stichtte hij verschillende industriesteden, waaronder Bataiporã, Bataguassu, Batatuba, Anaurilândia en Mariápolis, die alle tot op de dag van vandaag nog steeds bestaan.

Tijdens het communisme

Toen de communisten na 1945 de fabrieken nationaliseerden, maakte Jan Antonin Bata, halfbroer van Thomas Bata, een vestiging in Canada (Batawa) tot hoofdkwartier. In 1947 wilde hij tien Bata-steden in Brazilië bouwen. Batatuba werd inderdaad gerealiseerd; Jan Antonin ging er wonen en ligt er begraven. Opvolger werd Tomas Bata junior.

Na de Fluwelen Revolutie

In 1989 verdween de laatste schoenenfabriek uit Zlin, maar in 1991 kreeg Bata weer voet aan de grond in Tsjechoslowakije met tientallen winkels en een fabriek in Dolni Nemci (vlakbij Zlin).


Dit is deel 3 in een drieluik over het fabrieksdorp

Deel 1: Philipsdorp in Eindhoven
Deel 2: Batadorp in Best
Deel 3: Zlin, Batastad in Tsjechie