Terezín (Theresienstadt): Bezoek aan een stad met een bitter verhaal

Openbaar vervoer van Praag naar Terezin
• Directe bus 413 vanaf  Letnany (metrostation op lijn C), vanaf perron L.
• Uitstappen bij de halte Terezín, U pámátníku, wanneer je wil beginnen met een bezoek aan de Kleine Vesting.
• Uitstappen bij de halte Terezín, Autobusové nádraží, wanneer je wil beginnen in de Grote Vesting

TIP: Geen zin om alles zelf uit te zoeken? Boek hier een minibusje van Praag naar Terezin inclusief toegangskaartje voor de Kleine Vesting, een rondleiding en audiogids.



Wat is er te zien in Terezin

• Kleine Vesting
De behuizing van de bewakers en de gevangeniscellen met deels voormalige faciliteiten, douches, ziekenkamer, ziekenhuis en executieplaats. Een deel van de route in de voormalige vesting. volgt een 500 meter lange gang met schietgaten Deze gang werd tijdens de Tweede Wereldoorlog niet gebruikt.

• Grote Vesting
De Grote Vesting is het stadje zelf. Hier vind je het Gettomuseum en de Magdeburgkazerne, ook een museum.



Het Gettomuseum
Het gettomuseum werd in 1991 geopend in een voormalige school. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was hier het tehuis voor Joodse jongens van 10 tot en met 15 jaar.

Dit museum, dicht bij het centrale plein in de Grote Vesting, geeft een beeld van het leven in het getto. Je kunt er kunstwerken zien van de bewoners en talrijke kindertekeningen. Op de eerste verdieping wordt in het Engels, Duits en Tsjechisch uitleg gegeven over de'Endlösung' die de Duitsers bedacht hadden voor het joodse probleem. Ook informatie over het leven in het getto, en vooral over het intense culturele leven dat de bewoners toch nog wat moed gaf. Verder een videofilm waarin overlevenden van Terezin hun verhaal vertellen.

De Kinderherdenkingszaal is gewijd aan kinderen uit het getto. Hun namen zijn te lezen op de muren van de zaal. De tentoonstelling bestaat uit tekeningen en gedichten die de kinderen maakten.

Terezín: die Endlösung, 1941-1945:  deze tentoonstelling vertelt over het begin van de Jodenvervolging in het protectoraat Bohemen en Moravië, de naam voor Tsjechië van 1939 tot 1945,  het vestingstadje en het leven in het getto, de werktransporten  en de vernietigingskampen.

Adres:  Komenského 148, Terezin



De Magdeburgkazerne 
Deze voormalige legerkazerne werd tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikt als zetel van het Joodse zelfbestuur. Tegenwoordig is het een museum met een tentoonstelling over de culturele activiteiten van de onvrijwillige gettobewoners. Het is een vervolg op de tentoonstelling in het gettomuseum.

Vaste tentoonstellingen:
1. Replica van een gevangenisslaapzaal uit het concentratiekamp.
2. Muziek, kunst, literatuur en theater in het getto

De tentoonstelling belicht hoe muziek een belangrijke rol speelde in het leven van de gevangenen, met namen en foto's van musici en welke muzikale bijdragen zij leverden.

Een ander deel toont schilderijen en tekeningen van beroemde en minder beroemde kunstenaars waarop zij het dagelijks leven in het getto afbeelden.

Verder zijn er tentoongesteld literaire werken die de bewoners van Thesienstadt schreven. Historische posters voor optredens laten het cultutele leven zien.

Adres: Tyršova 204, Terezin




Theresienstadt / Terezín in het kort

Keizer Frans Jozef II stichtte Theresienstadt in de achttiende eeuw en vernoemde deze vestingstad naar zijn moeder, Maria Theresia.

Theresienstadt, Terezín in het Tsjechisch, bestaat uit de Grote Vesting, het stadje zelf, en de Kleine Vesting, het militaire deel waar nu het museum is gevestigd. Tot de eerste helft van de negentiende eeuw was Theresienstadt voornamelijk Duits, maar geleidelijk kwamen er steeds meer Tsjechen wonen. Vanaf het einde van de negentiende eeuw deed de kleine vesting dienst als gevangenis.



Overname door de Gestapo
Op 10 juni 1940 nam de Gestapo het commando over in Terezín. De gevangenis in de kleine vesting werd gebruikt voor Tsjechische en Moravische verzetsstrijders.

Terezin was niet alleen een doorgangskamp, maar ook een oord des doods, want maar liefst een vijfde van de bewoners stierf ter plaatse. Het was bovendien een propagandabolwerk van de nazi's. De plaats werd als een modelgetto voorgesteld met het doel de internationale publieke opinie te misleiden.



Oprichting van het getto van Theresienstadt: de Grote Vesting

Op 30 oktober 1941 kreeg SS-Obersturmführer Siegfried Seidl van Adolf Eichmann de opdracht het getto van Theresienstadt op te richten. Het kamp werd officieel geopend op 24 november 1941. Theresienstadt was een doorgangskamp voor Joden die naar Auschwitz-Birkenau of andere vernietigingskampen werden gestuurd.



Deportaties en inwoners
In de zomer van 1942 werd de niet-Joodse bevolking uit de Grote Vesting verdreven. De nieuwe bewoners waren onder andere veel Joodse kunstenaars en muzikanten, wat zorgde voor een levendig cultureel leven.

Raad van Oudsten en schijnzelfbestuur
De Joodse bewoners hadden schijnbaar zelfbestuur via een Raad van Oudsten. Deze raad moest deportatielijsten opstellen. Weigering leidde tot collectieve deportaties en moord.

Slechte leefomstandigheden
De overbevolking in de Grote Vesting was heftig: waar vroeger 7.000 mensen woonden, waren er nu 50.000.  Hoewel Theresienstadt geen vernietigingskamp was, stierven er ongeveer 33.000 mensen. Dit was voornamelijk te wijten aan de erbarmelijke omstandigheden als gevolg van de extreme bevolkingsdichtheid, ondervoeding en ziekte. In juni 1946 keerden de eerste Tsjechen terug naar de stad.



Een wrange geschiedenis
Eind 1943 eiste koning Christiaan X van Denemarken een inspectie van Theresienstadt om de toestand vast te stellen van de 466 Deense Joden die daar vastgehouden werden. De nazi's stonden dit bezoek toe om geruchten over vernietigingskampen te ontkrachten.

Het verfraaiingsprogramma
De Duitsers begonnen onmiddellijk met de verfraaing van het kamp, een list om de agwaan van de Denen te sussen. Weken van voorbereiding gingen aan het bezoek vooraf. Het gebied werd schoongemaakt en veel inwoners werden naar naar Auschwitz gedeporteerd om de overbevolking in Theresienstadt te minimaliseren. Ook de meeste Tsjechoslowaakse arbeiders die waren ingezet voor "Operatie Verfraaiing" werden na hun werk gedaan te hebben gedeporteerd. In het stadje kwamen nepwinkels en -cafés om te suggereren dat de Joden in relatief comfort leefden.

De inspectie van Deense functionarissen
De inspectie vond plaats op 23 juni 1944. De vier Deense functionarissen werden ontvangen door Adolf Eichmann. Hij werd vergezeld door verschillende officieren van het nazihoofdkwartier in Praag en van het opperbevel in Berlijn.

De Deense Joden in Theresienstadt, woonden in fris geschilderde kamers, met niet meer dan drie per kamer. De vertegenwoordigers van het Rode Kruis werden rondgeleid volgens een vooraf bepaalde route. Als zij de inwoners rechtstreeks vragen stelden, werden deze genegeerd, conform de instructies van de Duitsers aan de inwoners. Desondanks leek het Rode Kruis een positieve indruk van de stad te hebben gekregen.



Nazi propagandafilm

Nadat Theresienstadt met succes was gebruikt als model-interneringskamp bij  het bezoek van het Rode Kruis, besloten de nazi's er een propagandafilm te maken. De film werd geregisseerd door de Joodse gevangene regisseur en acteur Kurt Gerron. De opnames duurden elf dagen en begonnen op 1 september 1944. Nadat de film was voltooid, werden de meeste acteurs en de regisseur gedeporteerd naar Auschwitz. Gerron eindigde op 28 oktober 1944 in de gaskamer.

De film moest laten zien hoe goed de Joden het hadden onder de zogenaamd welwillende bescherming van het Derde Rijk. De titel van de film is: 'Terezin: Ein Dokumentarfilm aus dem jüdischen Siedlungsgebiet" ("Terezin: Een documentaire over de Joodse woonwijk"). De film was pas tegen het einde van de oorlog klaar en is nooit zoals gepland gedistribueerd, hoewel er wel enkele vertoningen plaatsvonden. Het grootste deel van de film is vernietigd, maar er zijn nog wat opnames bewaard gebleven.